Gặp Một Cảnh Nhỏ, Ra Một Câu Hỏi Lớn

Hồi mùa hè năm 2025 tôi bắt gặp cảnh này (ảnh trang bên) trên một góc phố London - chính xác là tại Bishops Park dọc đường tên Fulham-Palace Road. Một gốc cổ thụ bị đâm ngang bởi mấy thanh sắt lạnh, bó chặt lấy thân như kẻ đang bị trừng phạt và không còn được phép xoay mình. Giữa một thành phố đầy tiếng xe, bảng hiệu và hàng quán, hình ảnh ấy nổi bật một cách lặng lẽ, như thể có ai đó cố tình đặt nó vào đời sống này để thử xem lòng người còn bao nhiêu phần trăm khả năng biết đau xót.

Tôi đứng lại, bên dòng người hối hả. Cái đứng của một kẻ tự dưng bị cắt đứt dòng suy nghĩ bởi một cái gì đó không thuộc về lý trí. Không phải vì cái cây đẹp. Không phải vì hàng rào xấu. Mà chính vì có một sự xót xa âm thầm len lỏi vào lòng.

Trong khoảnh khắc ấy, tôi nghe trong mình dấy lên một câu hỏi cũ: Giữa thực vật và loài người chúng ta - ai có mặt trước trên cõi đời này?

Lùi lại vài trăm triệu năm

Tảo (algae) - một loại thực vật nguyên thủy - đã thở trên đại dương từ những ngày trái đất còn trẻ. Rừng nguyên thủy đã chạm đến bầu trời khi loài người vẫn chưa thành hình, chưa thành tiếng, chưa có lấy một hơi thở để kể về mình. Nghĩa là, cây cối chính là những người anh, người chị đầu tiên của mặt đất. Còn chúng ta - những đứa em sinh sau đẻ muộn - mới chào đời cách đây một khoảnh khắc rất ngắn trong lịch sử Trái Đất.

Vậy mà từ thuở biết sử dụng đồ đá, chúng ta lấy đó làm vũ khí để chặt vào thân thể anh, chị mình. Từ thuở biết dựng nhà, chúng ta đã đốn vào rừng. Từ thuở biết khắc tượng,

ta đã mài vào núi.

Tôi nhớ có người từng nói: Chỉ cần nhìn vào những vật dụng gỗ trong một căn nhà, bạn sẽ biết bao nhiêu cây đã chết đi để đổi lấy sự tiện nghi đó. Câu nói nghe qua bình thường, nhưng nghĩ lại càng thấy ngậm ngùi.

Tất cả những thứ con người coi là “nội thất” từng là “ngoại thất” của rừng.

Chúng ta tiếp xúc với cái chết của thiên nhiên nhiều đến mức xem nó là bình thường. Và gọi những cái chết ấy bằng một cái tên rất đẹp: tiện nghi.

Tuần báo “Die ZEIT” ở Đức có lần phỏng vấn nhà Sinh vật học (Biologin) Sarah Darwin - cháu bốn đời Charles Darwin (1809-1882). Vào năm 2009 bà đã đi từ Cape Verde đến Brazil, tiếp tục đến Úc và Nam Phi cho một chương trình truyền hình. Đi dọc theo bước chân của nội tổ mình để cảm nhận về những điều Charles Darwin ngày xưa đã thấy.

- Hỏi: “Thời điểm nào trong cuộc hành trình gây ấn tượng mạnh cho bà nhất? “

- Đáp: “Đó là lúc ở Brazil. Nhật ký của Charles Darwin đã mô tả rõ về những âm thanh và mùi vị của Rừng Nhiệt Đới (Regenwald). Một trăm tám mươi năm sau tôi đứng ở ngay tại địa điểm đó, ở Salvador da Bahia - và chẳng còn thấy Rừng Nhiệt Đới nào cả. Chúng tôi chỉ thấy có con đường dừa nước (Palmen). Hỏi thì không ai biết gì về Rừng Nhiệt Đới cả. Sau nhiều giờ tìm kiếm, chúng tôi thấy một khóm rừng nhỏ. Rừng Nhiệt Đới của Đại Tây Dương ngày hôm nay thấy không bằng một phần mười của ngày xưa, hơn 90% đã bị phá hủy”.

Con người chúng ta đã bào xóa Rừng Nhiệt Đới của Darwin bằng nông nghiệp, đô thị hóa hạ tầng và lòng tham thu lợi từ nông phẩm. Có những mất mát đo bằng diện tích. Nhưng có những mất mát đo bằng cảm giác.

Điều khiến chúng ta đau không phải là: 90% rừng đã biến mất. Điều khiến ta đau là: Những gì ông Darwin từng nghe, từng ngửi, từng thấy - chúng ta sẽ không bao giờ được cảm nhận lại. Chúng đã bị mất đi vĩnh viễn.

Loài người giỏi xây dựng đến mức có thể dựng lại một khu phố chỉ trong vài tháng. Nhưng loài người không thể dựng lại khu rừng như vậy. Một khu rừng biết thở, biết sống bằng cách thái riêng của nó.


Cái Chúng Ta Thường Gọi là “Đồ Nội Thất”

Có một câu nói đã khiến tôi vô cùng day dứt: “Đồ gỗ nội thất là cái chết của rừng được đánh véc-ni. Còn tượng đá - là cái chết của núi được tạc thành vĩnh cửu.”

Chúng ta đang trang trí cuộc sống của mình bằng những cái chết được nghệ thuật mài giũa. Phải chăng con người chúng ta mang tính mâu thuẫn từ trong huyết quản - vừa yêu cái đẹp, vừa tạo ra nó bằng cách giết đi thứ làm nên cái đẹp ấy?

Người ta nói con người là sinh vật có ý thức. Nhưng đôi khi, cái “ý thức” ấy lại chính là nguồn gốc của việc ta hủy hoại mọi thứ bằng những lý do tự cho là hợp lý:

“vì tiện lợi”,
“vì phát triển”,
“vì kinh tế”,
“vì nhu cầu”.

Còn cây cối thì không tự biện minh. Cây chỉ đứng đó, chấp nhận. Cái im lặng của cây không phải là yếu đuối. Đó là tấm lòng từ bi của một sinh thể không biết thù, không biết trách, chỉ biết dang rộng tàn lá.

Khi rừng mất, nước mất theo. Khi nước mất, mây không còn chỗ bám.

Cái “quyền sống” mà con người hay hô hào - suy cho cùng, lại phụ thuộc hoàn toàn vào quyền sống của cây. Nhưng chúng ta ít khi nghĩ đến. Ta chỉ biết đến quyền sống của mình khi cảm thấy bị đe dọa. Còn quyền sống của cây - vốn bắt

đầu trước ta rất lâu - ta lại xem như chuyện phụ.

Tôi nhớ một lần đi dạo trong công viên, cô con gái tôi đã hỏi: “Cây có biết đau không ba?” Tôi đang phân vân chưa biết trả lời sao, thì cháu lại hỏi tiếp: “Nếu cây không đau, tại sao ta lại cảm thấy đau khi nhìn nó bị chặt?” Tôi chịu thua và chỉ biết ôm con gái vào lòng.

Nhìn cái cây bị nhốt ở London hôm ấy, tôi không chỉ thấy như một sinh vật đang bị buộc chặt và giới hạn. Tôi thấy hình ảnh loài người trong tương lai, khi thành phố quá chật, không còn chỗ cho gió, và chính ta sẽ trở thành kẻ bị nhốt trong những “hàng rào tiện nghi” do mình tạo ra.

Cây không trách móc. Chỉ chính tôi tự cảm thấy mình có cái gì đó sai lầm.

Tôi nghĩ quyền sống không phải chỉ dừng lại ở các khẩu hiệu treo trên các bức tường ở tòa nhà Liên Hiệp Quốc. Ở đó có cả một kho tài liệu nói về điều này. Nhưng thật ra ý nghĩa cốt lõi của nó lại rất giản dị: con người có quyền được sống, và không ai - kể cả một chính quyền, hay một thảm họa do chính bàn tay con người tạo ra - được phép tước đi sự sống ấy một cách tùy tiện. Khoản 1, Điều 6 - Bản Công ước Quốc tế về các quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR) ghi: “Mọi người đều có quyền sống, quyền này phải được pháp luật bảo vệ.”

Nếu đối với con người, quyền sống là được thở ra, hít vào; thì đối với cây, quyền sống là được đứng yên, đón giọt nắng, uống hạt mưa, thả lá xuống đất. Rằng, khi ta lấy đi điều tự nhiên của cây - ta cũng đang lấy đi điều tự nhiên của mình.

Cây giống như một người anh cả - trầm lặng, rộng lượng. Núi giống một

người cha - sâu, chắc, vững đến mức ta tưởng là bất tử. Nhưng nếu một ngày nào đó, người anh ấy ngã, người cha ấy sụp - ta sẽ biết ngay: chúng ta sẽ là những đứa trẻ mồ côi vừa đánh mất mái nhà và những người thân yêu của chính mình. Bài học đơn giản nhất mà trái đất muốn dạy ta là thế này: Biết cúi xuống trước một cái cây, để rồi biết đứng thẳng lên trước chính lương tâm mình.

Ngày tôi còn nhỏ ở quê, khi người ta vừa sinh ra là bò lăn trên đất và biết ngay đất mát mẻ ra sao, biết cây cỏ chạm vào tay thích thú thế nào, biết tiếng lá cọ nhau là một thứ nhạc của trời. Còn hôm nay, những đứa trẻ khôn lớn với âm thanh qua máy phóng thanh hơn tiếng suối reo; thân quen với ánh đèn LED hơn ánh trăng; biết tiếng nhạc Tik Tok nhiều hơn tiếng gió lọt qua tán lá.

Tôi không dám trách. Không ai có lỗi cả.

Cuộc sống bây giờ được lập trình để chạy nhanh hơn, cao hơn. Con người quá bận rộn. Ngay cả thời gian cũng bận! Chỉ có cây là không bao giờ bận. Cây chỉ đứng đó, im lặng, đợi ta nhớ đến. Nhưng con người lại ít khi có thời gian để nhớ.

Có lúc tôi nghĩ: Một cái cây bị bứng khỏi rừng và mang trồng giữa phố xá - chính là một sinh linh tha hương. Một cái cây bị rào sắt siết lại - đó là một sinh linh tù đày. Nhưng khi nhìn lại con người - chúng ta cũng đâu khác bao nhiêu!

Bao nhiêu người sống giữa phố mà thấy mình cũng lạc loài như cây kia? Bao nhiêu người sống giữa những tiện nghi mà thấy mình cũng như bị nhốt? Bao nhiêu người bỏ quê lên phố, đổi ruộng vườn lấy căn phòng vuông bằng xi măng - và rồi nhận ra mình làm việc

từ sáng đến tối chỉ để trả tiền cho những bức tường?

Chúng ta đều cần một khoảng trời để thở - nhưng lại tự vây lấy mình bằng những hàng rào vô hình. Chúng ta đều muốn vươn lên - nhưng lại bị níu xuống bởi chính mong muốn của mình. Chúng ta đều muốn được nhìn thấy - nhưng lại sống giữa những đám đông không ai nhìn thấy ai.

Như vậy: giữa cây và người, có bên nào thật sự mạnh hơn ai đâu!

Người mạnh về trí. Cây mạnh về kiên trì. Người giỏi xây. Cây giỏi chịu. Người cất tiếng khóc khi sinh ra. Cây im lặng từ đầu đến cuối. Cái mạnh của người là hành động. Cái mạnh của cây là có mặt.

Con người chúng ta khi mệt mỏi hay chán chường thường tìm đến rừng. Rừng mở rộng vòng tay chào đón. Ta tìm đến như bước vào căn nhà của mình, không cần gõ cửa. Cứ bước vào - rừng không hề không đặt câu hỏi, không phán xét, không so đo.

Trong một khóa thiền tập cuối tuần ở vùng quê Ammersbek ngoại ô Hamburg chừng mười năm trước đây. Tôi tham gia hướng dẫn các bạn thuộc nhiều sắc tộc thiền ngồi, thiền đi. Tập vài động tác hít thở theo Thái cực quyền. Tập tiếp xúc với lá khi nhặt và cầm chúng trên tay. Hôm ấy tôi nhìn thấy một phụ nữ đứng ôm rất lâu một gốc cây chí thiết như ôm một người thân. Ban đầu tôi thấy lạ, nhưng nhìn kỹ tôi thấy nét mặt chị ấy dịu lại, hạnh phúc y như một người lâu rồi mới được tựa vào bờ vai ai đó. Tôi chợt hiểu: Cây đã làm được điều mà con người nhiều khi không làm được cho nhau: có mặt ở đó, mà không đòi hỏi, phán xét.

Rừng, cây chưa bao giờ cần ta. Nhưng có lẽ, ta sẽ rất đau khi nghĩ rằng rừng sẽ biến mất. Ta rất đau khi nhận

ra, con người đang dần mất khả năng nhìn thấy rừng. Cảm giác y như lúc bà Sarah Darwin đứng trước một “Rừng Nhiệt Đới Trong Mơ” tại Salvador da Bahia, Brazil.

Thật vậy, ngày nay nhiều người - nhất là ở các nước đang phát triển - chỉ nhìn thấy rừng cây như một vật trang trí. Thấy cây xanh là “đẹp cảnh quan”. Thấy rừng là “tiềm năng du lịch”. Thấy gỗ là “vật liệu cao cấp”. Thấy núi là “mỏ tài nguyên”. Tất cả đều biến thành kinh tế - thành tiền - thành con số ước mơ sẽ có trong trương mục - thành lý do để khai thác. Nhưng ít ai còn nhìn cây như một sinh linh. Nhìn rừng như một mái nhà. Nhìn núi như một người cha đứng đó từ thuở trái đất còn chưa biết nói. Đáng buồn thay!

Sống Cùng Và Sống Với

Tôi đã suy nghĩ nhiều về hai chữ “quyền sống” ấy. Không phải quyền sống pháp lý, mà là tự bản chất. Không phải quyền tồn tại theo hiệp ước quốc tế, mà là một quyền nguyên thủy. Không ai cho, không ai cấp, không ai ban. Quyền được hiện diện trên mặt đất này theo cách thái tự nhiên nhất. Và bình đẳng!

Cây có quyền đứng yên. Núi có quyền nằm im. Biển có quyền dạt vào bờ rồi rút ra theo nhịp riêng. Gió có quyền đi rồi đến. Cũng như con người có quyền thở.

Cho nên, khi con người tước quyền sống của thiên nhiên, con người cũng vô tình tước quyền sống của chính mình. Không có cây, không có rừng, không có nước, không có mây - thì con người không thở được. Đừng nói rằng thiên nhiên trừng phạt chúng ta khi gặp cảnh thiên tai bão lụt chết người. Không, thiên nhiên chỉ khẽ lên tiếng nhắc rằng: Ta vẫn còn đây bên các ngươi. Chúng ta là một tổng thể cùng hiện hữu. Không có ta thì các ngươi cũng không thể

tồn tại. Không có cái này thì cũng không có cái kia!

Một lần nọ ở Bồ Đề Đạo Tràng Ấn Độ, tôi đã nhìn thấy cảnh một cụ già Nhật Bản cúi đầu trước một thân cây cổ. Mới đầu tôi tưởng ở đó có một bức tượng. Nhưng không, chỉ một gốc cây. Cụ không nói gì. Chỉ cúi. Cái cúi rất nhẹ mà cũng rất sâu. Tự nhiên ngay lúc đó tôi hiểu: Cúi đầu trước cây là cúi đầu trước một vị niên trưởng, hay trước tiền nhân. Cây đã ở đây trước ta, có mặt trước ta. Vậy mà hằng ngày, trong sự kiêu hãnh của loài người, có khi ta lại hay quên điều giản dị ấy.

Khi nghĩ về một tương lai xa, tôi cứ lo sợ. Có thể có một ngày kia, một đứa bé - có thể là cháu hay chắt của tôi - đang chơi bỗng ngưng lại và hỏi: “Ông ơi, rừng là gì?” Và khi lão người lớn ấy là tôi, không biết làm sao giải thích được cho chúng. Vì ý niệm một cánh rừng đã mất từ lâu. Tôi sợ phải mở điện thoại ra để tìm vài tấm hình xưa!

Lo thì lo vậy, nhưng tận sâu trong cõi lòng tôi vẫn còn tin một điều: Con người chưa mất hoàn toàn khả năng biết thương yêu. Chỉ cần nhìn một cái cây đủ lâu, lòng người sẽ mềm lại. Chỉ cần nghe tiếng lá rơi, ai cũng bước chậm đi một nhịp. Chỉ cần đứng dưới bóng râm của một tán cây già, con người sẽ hiểu thế nào là được che chở.

Để từ đó chúng ta sẽ thấy, cứu rừng không phải là chuyện gì to tát. Nó bắt đầu từ một cái nhìn. Nhìn tự trong tâm khảm, nhìn tự trái tim của ta!

Ngày còn nhỏ, tôi thường thấy ở các ngôi chùa tại miền Trung Việt Nam, khi một vị thầy lớn viên tịch người ta đeo tang cho tất cả các cây trong

vườn chùa. Và cây cũng đau buồn ủ rũ khi thầy của mình ra đi. Các sư sãi luôn nhìn một cái cây với vẻ kính trọng, như nhìn một người anh lớn: trầm lặng, có mặt, chịu đựng, không bao giờ biết oán trách.

Cái cây bị nhốt ở London tôi nhìn thấy hôm ấy, có thể chỉ là một lát cắt nhỏ của thời đại. Thời đại mà con người dựng lên nhiều tường thành hơn là cánh cửa, và hy sinh những sinh linh im lặng để bảo vệ những tiện nghi ồn ào nhất.

Mất cây, ta mất đất. Mất rừng, ta mất bóng. Mất thiên nhiên, ta mất nhân tính.

Giữ lại một cây, chính là giữ lại một trạm dừng để loài người không lạc bước nhau, trong cái thế giới hỗn loạn này. Giữ một cái cây là giữ lại một hơi thở. Giữ lại hơi thở ấy - là giữ lại phần “người” trong mỗi chúng ta.

***

“Trees are the earth’s endless effort
to speak to the listening heaven.

Cây là nỗ lực bất tận của mặt đất,
muốn thì thầm cùng bầu trời đang lắng nghe.”

[Rabindranath Tagore, Fireflies - Đom đóm]

Kiel - Đức quốc, cuối Thu 2025